O tym, dlaczego przeszłe doświadczenia czasem nie pozwalają nam cieszyć się teraźniejszością.
Wyobraź sobie, że wszystko zaczyna się układać. W Twoim życiu nie dzieje się nic szczególnie niepokojącego. Masz swoje codzienne obowiązki, bliskich, plany na przyszłość. Obiektywnie nie ma powodów do obaw.
A jednak trudno Ci się odprężyć.
Czasami wystarczy czyjś ton głosu, nieodebrany telefon albo drobna zmiana planów, żeby pojawiło się napięcie. Zaczynasz analizować, przewidywać, przygotowywać się na coś, co być może nigdy się nie wydarzy.
Być może zdarza Ci się nawet myśleć: „Przecież wszystko jest dobrze. Dlaczego nie potrafię po prostu się uspokoić?”.
Odpowiedź nie zawsze znajduje się w tym, co dzieje się dzisiaj.
Kiedy przeszłość wpływa na teraźniejszość
Nasze doświadczenia kształtują sposób, w jaki postrzegamy siebie, innych ludzi i otaczający nas świat.
Jeżeli przez dłuższy czas żyliśmy w napięciu, niepewności lub poczuciu zagrożenia, możemy nauczyć się nieustannej czujności. Obserwowania otoczenia, odczytywania najmniejszych zmian w zachowaniu innych osób, przewidywania trudnych sytuacji.
Niekiedy takie reakcje rozwijają się w odpowiedzi na doświadczenia traumatyczne. Innym razem są związane z przewlekłym stresem, trudnymi relacjami czy dorastaniem w środowisku, w którym trudno było poczuć się bezpiecznie.
To, co kiedyś pomagało nam radzić sobie z trudnymi sytuacjami, z czasem może zacząć utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Możemy już nie znajdować się w sytuacji zagrożenia, a mimo to nadal reagować tak, jakby niebezpieczeństwo było blisko.
Dlaczego samo zrozumienie czasami nie wystarcza?
Wiele osób doskonale rozumie swoje reakcje.
Wiedzą, że nie muszą wszystkiego kontrolować. Dostrzegają, że nie każda nieprzewidziana sytuacja oznacza katastrofę. Potrafią racjonalnie wyjaśnić sobie, że nie mają powodów do obaw.
A jednak napięcie nie znika.
Dzieje się tak między innymi dlatego, że nasze reakcje emocjonalne nie zawsze podążają za świadomym, racjonalnym myśleniem.
W sytuacjach przypominających wcześniejsze trudne doświadczenia mogą automatycznie uruchamiać się reakcje lękowe i obronne. Czasami pojawiają się tak szybko, że dopiero po chwili jesteśmy w stanie zrozumieć, co właściwie się wydarzyło.
Dlatego zdanie „Nie masz się czym przejmować”, nawet wypowiedziane z najlepszymi intencjami, rzadko przynosi trwałą ulgę.
Potrzeba kontroli, która daje tylko chwilowe poczucie bezpieczeństwa
Jednym ze sposobów radzenia sobie z niepewnością bywa nadmierna kontrola.
Planowanie każdego szczegółu. Analizowanie rozmów. Przygotowywanie się na najgorszy scenariusz. Trudność w powierzaniu obowiązków innym. Nieustanne sprawdzanie, czy wszystko jest w porządku.
Kontrola może przynosić chwilową ulgę, ponieważ daje wrażenie przewidywalności.
Problem pojawia się wtedy, gdy zaczynamy wierzyć, że tylko dzięki niej możemy czuć się bezpiecznie.
Wówczas nawet niewielkie odstępstwo od planu potrafi wywołać silny niepokój.
Zamiast doświadczać spokoju, próbujemy nieustannie tworzyć warunki, w których nic nas nie zaskoczy.
A przecież życie nie zawsze daje się przewidzieć.
Czy to oznacza, że doświadczyłam lub doświadczyłem traumy?
Niekoniecznie.
Trudność w odprężeniu się, potrzeba kontroli czy nadmierna czujność mogą mieć wiele przyczyn. Nie są same w sobie dowodem przebytej traumy ani podstawą do rozpoznania PTSD.
Warto jednak zastanowić się, czy nasze obecne reakcje mogą mieć związek z wcześniejszymi doświadczeniami.
Czasami pomocne okazuje się przyjrzenie temu, w jakich sytuacjach pojawia się napięcie, czego najbardziej się obawiamy i jakie znaczenie nadajemy zachowaniom innych ludzi.
Nie zawsze chodzi o jedno dramatyczne wydarzenie. Niekiedy istotne są powtarzające się doświadczenia, które przez lata wpływały na nasze poczucie bezpieczeństwa.
Czy można nauczyć się odczuwać spokój na nowo?
Tak. Sposób, w jaki reagujemy na trudne sytuacje, nie musi pozostać niezmienny.
Praca psychologiczna i psychoterapeutyczna może pomóc lepiej zrozumieć własne reakcje, rozpoznawać mechanizmy podtrzymujące napięcie oraz stopniowo rozwijać inne sposoby radzenia sobie z emocjami.
Jeżeli trudności są związane z doświadczeniami traumatycznymi, jedną z metod leczenia może być terapia EMDR, która pomaga przetwarzać wspomnienia nadal wywołujące silne reakcje emocjonalne.
Nie chodzi przy tym o zapominanie przeszłości ani o przekonywanie siebie, że to, co się wydarzyło, nie miało znaczenia.
Chodzi raczej o to, aby wcześniejsze doświadczenia nie musiały w tak dużym stopniu wpływać na to, jak czujemy się dzisiaj.
Nie musisz być w ciągłej gotowości
Być może przez wiele lat czujność pomagała Ci radzić sobie z tym, co trudne. Być może kontrolowanie otoczenia dawało poczucie bezpieczeństwa, którego wcześniej brakowało.
Warto przyjrzeć się tym reakcjom ze zrozumieniem, zamiast traktować je jako własną słabość.
Nie wszystko, czego nauczyliśmy się w trudnych okolicznościach, nadal jest nam potrzebne.
Czasem ważnym krokiem nie jest nauczenie się jeszcze lepiej radzić sobie z zagrożeniem, ale stopniowe odkrywanie, że nie każda sytuacja wymaga od nas gotowości do obrony.
Anna Hinca – psycholog, psychotraumatolog, terapeutka EMDR, psychodietetyk.
.

